Bạn nhận được thư mời làm việc, trên đó ghi một mức lương nghe rất ổn. Đến tháng đầu tiên, tiền về tài khoản lại ít hơn hẳn. Không ai trừ bậy cả. Hai con số ấy chỉ đang nói về hai thứ khác nhau.
Hai con số cho cùng một công việc
Gross là tổng thu nhập tính trước khi trừ bất kỳ khoản nào. Net là phần tiền bạn thực sự cầm về sau khi các khoản bắt buộc đã được trừ đi. Gross luôn lớn hơn net.
Nhà tuyển dụng hay nêu con số gross vì nó là mức lương trên hợp đồng và trên bảng lương. Còn bạn lại tiêu bằng net. Khoảng cách giữa hai con số chính là chỗ nhiều người bị hụt so với kỳ vọng.
Đừng nhầm đây là chuyện công ty giấu bớt tiền. Phần bị trừ đi đâu đó có chủ đích rõ ràng, và phần lớn do luật quy định.
Những khoản nằm giữa gross và net
Từ gross xuống net, bạn thường gặp ba nhóm khoản trừ. Mỗi nhóm có cách tính riêng.
- Bảo hiểm bắt buộc phần người lao động đóng. Gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp. Mức đóng tính theo một tỷ lệ trên mức lương làm căn cứ.
- Thuế thu nhập cá nhân. Thuế chỉ tính trên phần thu nhập còn lại sau khi đã trừ bảo hiểm và các khoản giảm trừ theo quy định, trong đó có giảm trừ cho bản thân và người phụ thuộc.
- Các khoản khác theo quy định công ty. Ví dụ phí công đoàn hoặc khoản tạm ứng đã thoả thuận từ trước.
Tỷ lệ và mức giảm trừ có thể được điều chỉnh theo thời gian. Vì vậy bài này không ghi con số cụ thể. Muốn biết mức đang áp dụng, bạn hỏi phòng nhân sự hoặc xem văn bản pháp luật mới nhất.
Một tình huống giả định để dễ hình dung
Giả sử hợp đồng của bạn ghi một mức lương gross tròn trịa. Đây chỉ là ví dụ minh hoạ, không phải số liệu thật của ai.
Mỗi tháng, công ty trừ phần bảo hiểm bạn phải đóng. Sau đó họ lấy thu nhập còn lại, trừ các khoản giảm trừ gia cảnh rồi tính thuế. Số tiền cuối cùng chuyển vào tài khoản mới là lương net.
Hai người cùng mức gross vẫn có thể nhận net khác nhau. Một người độc thân và một người nuôi con nhỏ sẽ có số người phụ thuộc không giống nhau, nên thuế cũng khác.
Cách đọc thư mời nhận việc cho khỏi hiểu nhầm
Trước khi gật đầu, bạn nên làm rõ vài điều. Hỏi thẳng không bất lịch sự, và người tuyển dụng nghiêm túc đều quen với những câu này.
- Hỏi xem con số được báo là gross hay net.
- Hỏi mức đóng bảo hiểm được tính trên lương cơ bản hay trên tổng thu nhập.
- Hỏi phụ cấp và thưởng có nằm trong con số đó không.
- Hỏi khoản thưởng là cố định hay phụ thuộc kết quả công việc.
- Đọc kỹ điều khoản lương trong hợp đồng, rồi so với lời hứa miệng.
Câu thứ ba hay bị bỏ sót nhất. Có những lời mời ghi một con số lớn, nhưng một phần trong đó là phụ cấp không ổn định. Khi ấy phần lương cố định thật sự thấp hơn bạn tưởng.
Khi so hai lời mời với nhau
Bạn đang cân nhắc hai công ty, và hai thư mời ghi hai con số. Đừng so ngay. Hãy đưa cả hai về cùng một loại trước.
So gross với gross, hoặc so net với net. Lấy gross của công ty này đặt cạnh net của công ty kia là so táo với cam. Kết quả sai gần như chắc chắn.
Ngoài lương, hãy nhìn thêm những thứ không nằm trong con số. Bảo hiểm đóng đủ hay chưa, có thưởng cuối năm không, ngày nghỉ ra sao. Một mức lương nhỉnh hơn một chút đôi khi không bù được những thiếu hụt đó.
Trường hợp công ty hứa lương net
Có nơi cam kết trả một mức net cố định cho bạn. Nghĩa là công ty đứng ra chịu phần bảo hiểm và thuế để bạn nhận đúng con số đã nói.
Cách này nghe dễ chịu, nhưng bạn nên xin ghi rõ vào hợp đồng. Lời hứa miệng về net rất dễ biến thành tranh cãi khi quy định thay đổi. Hỏi luôn cách công ty tính gross tương ứng, vì mức đóng bảo hiểm của bạn phụ thuộc vào con số đó.
Một thói quen nhỏ đáng giữ
Mỗi tháng, bạn mở phiếu lương và đối chiếu từng dòng. Dòng nào là gross, dòng nào là khoản trừ, dòng nào là net. Thấy chỗ nào lạ thì hỏi phòng nhân sự ngay trong tháng đó.
Biết mình thực nhận bao nhiêu trước khi ký, đó là cách rẻ nhất để tránh thất vọng sau này.