Bạn nhận được thư mời làm việc. Công ty nói hai bên sẽ thử việc trước. Câu hỏi đầu tiên người đi làm nghĩ tới thường là bao lâu, và lương ra sao.
Luật lao động có trả lời cả hai câu. Nhưng nhiều người chỉ nghe truyền miệng rồi ký. Bài này đi qua từng nguyên tắc để bạn đọc hợp đồng thử việc có căn cứ.
Thử việc được kéo dài bao lâu
Luật không áp một mức chung cho mọi vị trí. Thời gian thử việc tối đa phụ thuộc tính chất và mức độ phức tạp của công việc. Việc càng đòi hỏi trình độ cao thì khung thử việc cho phép càng dài.
Luật chia thành các bậc. Bậc cao nhất dành cho người quản lý doanh nghiệp. Bậc tiếp theo dành cho công việc cần trình độ chuyên môn kỹ thuật từ cao đẳng trở lên. Bậc thấp hơn cho trung cấp và một số nhóm nghề đặc thù. Công việc còn lại có khung ngắn nhất.
Con số cụ thể của từng bậc nằm trong điều khoản về thử việc của luật lao động. Mở đúng điều đó ra đọc. Đừng tin con số bạn bè kể, vì luật có thể được sửa.
Công ty có thể thử việc ngắn hơn mức tối đa. Không được dài hơn. Hợp đồng ghi thời gian vượt khung luật là điều khoản sai, dù bạn đã ký.
Chỉ được thử việc một lần cho một công việc
Đây là quy định nhiều người không biết. Mỗi công việc chỉ thử việc một lần. Hết thời hạn mà công ty muốn gia hạn thêm thì không hợp lệ.
Giả sử bạn thử việc vị trí kế toán và được nhận chính thức. Sau đó công ty chuyển bạn sang vị trí khác. Đó là công việc khác nên có thể thử việc lại. Nhưng nếu vẫn làm kế toán, họ không thể bắt thử lần hai.
Ví dụ trên chỉ là tình huống giả định để dễ hình dung.
Lương thử việc không được trả tuỳ ý
Hai bên thoả thuận mức lương thử việc. Tuy vậy luật đặt một mức sàn, tính theo tỷ lệ so với lương của công việc đó khi làm chính thức. Lương thử việc không được thấp hơn tỷ lệ tối thiểu mà luật quy định.
Nên hỏi rõ ngay từ vòng đàm phán. Lương chính thức của vị trí là bao nhiêu. Lương thử việc là bao nhiêu. Hai con số có khớp với tỷ lệ tối thiểu hay không.
Nếu thư mời chỉ ghi một con số mơ hồ, hãy xin công ty ghi rõ. Chuyện lương thử việc thường gây tranh cãi vì lúc nhận việc không ai hỏi kỹ.
Hợp đồng thử việc cần có gì
Thử việc phải dựa trên thoả thuận giữa hai bên. Thoả thuận có thể nằm ngay trong hợp đồng lao động, hoặc là một hợp đồng thử việc riêng. Nếu hai bên đã thống nhất thử việc thì nên có văn bản.
Nội dung nên đọc kỹ gồm các mục sau.
- Công việc bạn sẽ làm và địa điểm làm việc.
- Ngày bắt đầu và ngày kết thúc thử việc.
- Mức lương trong thời gian thử việc.
- Yêu cầu, tiêu chí để được coi là đạt.
Mục cuối hay bị bỏ trống. Không có tiêu chí thì việc đạt hay không rất dễ thành chuyện cảm tính. Hãy xin công ty nêu rõ thế nào là đạt yêu cầu trước khi bạn bắt đầu.
Có một ngoại lệ đáng nhớ. Hợp đồng lao động quá ngắn thì không áp dụng thử việc. Nếu công ty vẫn ghi điều khoản thử việc vào loại hợp đồng này, bạn có quyền hỏi lại.
Hết thử việc thì chuyện gì xảy ra
Khi thời hạn kết thúc, công ty phải thông báo kết quả cho bạn. Có hai hướng.
Nếu đạt yêu cầu, hai bên tiếp tục với hợp đồng lao động chính thức. Trường hợp thử việc nằm trong hợp đồng lao động thì công việc tiếp tục theo hợp đồng đó. Nếu thử việc là hợp đồng riêng, công ty phải giao kết hợp đồng lao động với bạn.
Nếu không đạt, công ty chấm dứt thoả thuận thử việc. Với trường hợp này luật không bắt buộc báo trước và không bắt buộc bồi thường. Điều đó cũng đúng với phía bạn. Cả hai bên đều có thể huỷ thoả thuận thử việc bất cứ lúc nào mà không phải bồi thường, miễn là thông báo hợp lý.
Chuyện đó nghe thoải mái, nhưng có hai điểm cần giữ.
- Thử việc không có nghĩa là công ty muốn đuổi lúc nào cũng được với lý do tuỳ tiện. Họ vẫn nên căn cứ vào tiêu chí đã thoả thuận.
- Hết hạn mà bạn vẫn đi làm và công ty không ký gì thêm thì tình huống rất dễ nảy sinh tranh chấp.
Những chỗ người đi làm hay vấp
Chuyện thứ nhất là thử việc kéo dài quá khung. Công ty nói cần quan sát thêm, bạn ngại nên chấp nhận. Đó là vi phạm quy định về thời gian tối đa.
Chuyện thứ hai là thử việc lại sau khi đã được nhận. Chuyện thứ ba là lương thử việc thấp hơn sàn mà không ai nhắc.
Chuyện thứ tư là không có hợp đồng nào cả. Bạn đi làm vài tuần với lời hứa miệng. Khi có tranh chấp, bạn khó chứng minh điều đã thoả thuận.
Bốn lỗi này khá phổ biến vì người đi làm sợ mất cơ hội nên ít dám hỏi. Hỏi rõ trước khi ký không làm bạn mất việc, nó chỉ cho thấy bạn nghiêm túc.
Việc nên làm trước khi bắt đầu thử việc
- Xác định công việc của bạn thuộc bậc nào để biết khung thời gian tối đa.
- Mở điều khoản về thử việc trong luật lao động hiện hành và đối chiếu với hợp đồng.
- Hỏi lương chính thức và lương thử việc, kiểm tra tỷ lệ.
- Xin công ty ghi tiêu chí đạt yêu cầu bằng văn bản.
- Giữ lại một bản hợp đồng đã ký có đủ chữ ký hai bên.
Năm bước này mất chừng một buổi chiều. Đổi lại, bạn đi vào thử việc với đủ thông tin để thương lượng và tự bảo vệ mình.
Nếu thấy điều khoản nào lạ, hãy hỏi bộ phận nhân sự hoặc tổ chức đại diện người lao động. Luật viết để áp dụng, và người đầu tiên cần đọc nó là chính bạn.